7. Sınıf Düşünceyi Geliştirme Yolları Tanımlama Nedir? Bir Kavramın Sınırlarını Çizmek
Bir kelimenin ne anlama geldiğini gerçekten bildiğimizi nasıl anlarız?
“Adalet nedir?” diye sorulduğunda verilen cevap ile “masa nedir?” sorusuna verilen cevap aynı türden midir? Bir masayı tarif etmek görece kolaydır: Üzerine eşya konulabilen, belirli bir yüzeyi ve taşıyıcı bölümleri bulunan bir nesnedir. Fakat adaleti tanımlamaya başladığımızda işler değişir. Adalet herkes için aynı şey midir? Güçlü olanın hakkını korumak mıdır, yoksa herkese eşit davranmak mı? Peki bir kavramı tanımlarken aslında yalnızca onu açıklıyor muyuz, yoksa dünyaya nasıl baktığımızı da mı gösteriyoruz?
Bu sorular, 7. sınıf Türkçe dersinde karşılaşılan “düşünceyi geliştirme yollarından tanımlama” konusunu yalnızca bir dil bilgisi başlığı olmaktan çıkarıp felsefi bir düşünme alanına dönüştürür.
MEB kaynaklarında tanımlama, bir kavramın veya varlığın ne olduğunun açıklanması ve zihinde daha belirgin hâle getirilmesi olarak ele alınır. En temel ölçüt ise “Bu nedir?” sorusuna cevap vermesidir.
bursaodm.meb.gov.tr
+1
Fakat felsefe bize daha zor bir soru sorar:
Bir şeyi tanımlamak, gerçekten onun ne olduğunu bulmak mıdır; yoksa ona verdiğimiz anlamı düzenlemek midir?
7. Sınıf Türkçede Tanımlama Nedir?
Merhaba Befo okuyucuları! Bugün 7. sınıf düşünceyi geliştirme yolları tanımlama nedir üzerine birlikte ayrıntılı bir yolculuğa çıkıyoruz.
Tanımlamanın Açık ve Kısa Tanımı
Tanımlama, bir varlığın, kavramın, durumun veya düşüncenin ne olduğunu belirgin özellikleriyle açıklama yoludur.
En pratik yöntemi şudur:
“Bu nedir?” sorusuna cevap veriliyorsa tanımlama yapılmıştır.
Örneğin:
“Kitap, düşüncelerin ve bilgilerin yazılı veya basılı olarak aktarıldığı bir eserdir.”
Burada “Kitap nedir?” sorusunun cevabı verilmiştir. Dolayısıyla tanımlama vardır.
Bir başka örnek:
“Dostluk, insanlar arasında güven, bağlılık ve karşılıklı değer verme üzerine kurulan ilişkidir.”
Bu cümlede de “Dostluk nedir?” sorusuna cevap verildiği için tanımlama yapılmıştır.
MEB’in 7. sınıf materyallerinde tanımlama; karşılaştırma, örneklendirme, tanık gösterme, sayısal verilerden yararlanma ve benzetme gibi düşünceyi geliştirme yollarıyla birlikte ele alınmaktadır.
bursaodm.meb.gov.tr
+1
Tanımlama Neden Kullanılır?
Bir metinde bazı kavramların anlamı okuyucu açısından belirsiz kalabilir. Yazar, düşüncesinin daha iyi anlaşılması için kavramın sınırlarını çizer.
Tanımlamanın temel amaçları şunlardır:
Kavramı açıklamak
Okuyucunun zihninde belirginlik oluşturmak
Anlatılan düşünceyi daha anlaşılır hâle getirmek
Soyut düşünceleri belirli bir çerçeveye yerleştirmek
Metnin temel kavramlarını açıklığa kavuşturmak
Bu nedenle tanımlama yalnızca “bilgi vermek” değildir. Aynı zamanda düşüncenin başlangıç noktasını belirlemektir.
Bir metinde “Özgürlük değerlidir.” denildiğinde bir yargı ortaya konur. Fakat “Özgürlük, kişinin kendi seçimlerini baskı altında kalmadan yapabilme imkânıdır.” denildiğinde özgürlüğün ne olduğu konusunda bir çerçeve çizilir.
İşte bu çerçeve, düşüncenin ilerlemesini sağlar.
Tanımlama ile Felsefe Arasındaki Gizli Bağ
Felsefe tarihinde filozofların tekrar tekrar sorduğu sorulardan biri şudur:
“Bu nedir?”
Sokrates’in düşünsel yönteminin merkezinde de kavramların ne olduğuna ilişkin sorgulama bulunur. “Adalet nedir?”, “Cesaret nedir?”, “Erdem nedir?” gibi sorular, yalnızca kelimelerin sözlük anlamlarını öğrenmek için sorulmaz. Bir kavramın gerçek anlamını araştırmak, onun sınırlarını ve başka kavramlarla ilişkisini anlamaya çalışmaktır.
Stanford Felsefe Ansiklopedisi
+1
Burada 7. sınıf Türkçe konusuyla felsefe arasında şaşırtıcı bir köprü ortaya çıkar.
Türkçe dersinde:
“Tanımlama nedir?”
Felsefede:
“Tanımladığımız şey gerçekten nedir?”
sorusu sorulur.
İlk soru bir dil becerisidir. İkinci soru ise bizi felsefenin merkezine götürür.
Tanımlamayı Etik Perspektiften Düşünmek
Etik Nedir?
Etik, doğru ve yanlış, iyi ve kötü, sorumluluk, erdem ve nasıl yaşamamız gerektiği gibi soruları inceleyen felsefe alanıdır.
Ancak “etik nedir?” sorusuna verilecek cevap bile başlı başına bir tartışmadır.
Bir öğrenci sınavda arkadaşının cevaplarını görürse ve öğretmen bunu fark etmezse ne olur?
“Yakalanmadıysa sorun yok.” diyen biri ile “Kimse görmese bile haksızlık haksızlıktır.” diyen birinin doğru davranış tanımı aynı değildir.
Burada tanımlama, doğrudan etik bir boyut kazanır.
Etik Bir Kavramı Tanımlamak Neden Zordur?
Çünkü bazı kavramların anlamı yalnızca nesnel özelliklerden oluşmaz.
Örneğin:
“İyi insan, başkalarına zarar vermeyen kişidir.”
Bu bir tanım önerisidir. Fakat hemen şu sorular gelir:
“Zarar” ne demektir?
Her zarar aynı mıdır?
Bir kişiyi korumak için başka birine zarar vermek doğru olabilir mi?
Bir davranışın sonucu mu önemlidir, yoksa niyet mi?
Bir insanın özgürlüğünü sınırlamak ne zaman haklıdır?
Aristoteles, etik düşüncesini iyi yaşam ve insanın gelişmesiyle ilişkilendirirken erdemleri yalnızca kurallara uymak olarak görmez. Ona göre iyi yaşam, insanın çeşitli değerleri ve erdemleri uygun biçimde bir araya getirmesini gerektirir.
Platon
Bu açıdan bakıldığında “erdem nedir?” sorusunun cevabı yalnızca bir sözlük maddesi değildir.
Tanımlama, yaşam biçimimize ilişkin bir düşünceyi de açığa çıkarabilir.
Bilgi Kuramı Açısından Tanımlama
Bilgi Kuramı Nedir?
Bilgi kuramı, felsefede bilginin ne olduğunu, nasıl elde edildiğini, ne zaman güvenilir sayılabileceğini ve bilginin sınırlarının neler olduğunu araştıran alandır.
Tanımlama ile bilgi kuramı arasında güçlü bir ilişki vardır.
Bir kavramı tanımladığımızda aslında şunu iddia ederiz:
“Bu kavramın ne olduğunu biliyorum.”
Peki gerçekten biliyor muyuz?
Örneğin:
“Bilgi, doğru ve gerekçelendirilmiş inançtır.”
Bu düşünce felsefe tarihinde önemli bir tartışmanın parçasıdır. Fakat hemen yeni sorular ortaya çıkar: Bir inancın doğru olması yeterli midir? Doğru olduğuna inanmak yeterli midir? Gerekçe ne kadar güçlü olmalıdır?
Bu nedenle bilgi kuramı, tanımlamanın arkasındaki görünmez soruyu açığa çıkarır:
Bir tanımın doğru olduğunu nereden biliyoruz?
Günümüzde Tanımlama ve Dijital Dünya
Bugün bir arama motoruna “yapay zekâ nedir?” diye sorulduğunda saniyeler içinde bir tanım elde edilebilir.
Fakat hızlı cevap, doğru cevap anlamına gelir mi?
Bir yapay zekâ sistemi “zekâ” kavramını tanımlayabilir. Ancak verdiği tanımın hangi varsayımlara dayandığını sorgulamak gerekir.
Benzer biçimde sosyal medyada “başarı”, “özgürlük”, “adalet”, “güzellik” ve “normal” gibi kavramların sürekli yeniden tanımlandığını görürüz.
Bir platformda başarı çok para kazanmak olarak sunulabilir. Başka bir yerde başarı, toplumsal fayda yaratmak olarak görülebilir.
Dolayısıyla tanımlama yalnızca eğitim hayatında değil, dijital çağda bilgiyle ilişki kurma biçimimizde de önemlidir.
Ontoloji Açısından “Nedir?” Sorusu
Ontoloji Nedir?
Ontoloji, varlığın ne olduğunu, hangi şeylerin var olduğunu ve var olanların temel yapısını araştıran felsefe dalıdır.
Tanımlama ile ontoloji arasındaki bağlantı özellikle “nedir?” sorusunda ortaya çıkar.
Bir masa nedir?
Bir masa fiziksel bir nesnedir.
Peki sayı nedir?
Bir sayı elle tutulamaz.
Peki adalet nedir?
Adalet daha da farklı bir varlık türüne işaret ediyor olabilir.
Peki “internet” nedir?
Sunucuların, kabloların, yazılımların, kullanıcıların ve ilişkilerin oluşturduğu karmaşık bir yapı mı?
Böylece basit görünen “nedir?” sorusu bizi varlığın doğasına götürür.
Platon ve Aristoteles: Tanımlanan Şeyin Doğası
Platon’un düşüncesinde doğru tanımlamanın arkasında, tanımlanan şeyin belirli ve istikrarlı bir doğaya sahip olması gerektiği fikri önemli bir yer tutar. Tanım arayışı, değişken görüntülerin ardındaki daha temel yapıyı araştırma çabasına dönüşür.
Stanford Felsefe Ansiklopedisi
Aristoteles ise varlıkları ve kavramları daha farklı bir çerçevede ele alır. Onun düşüncesinde bir şeyin ne olduğunu anlamak, onun özelliklerini, nedenlerini ve ait olduğu yapıyı araştırmayı gerektirebilir.
Bu iki yaklaşım arasında önemli bir fark bulunur:
Bir kavramın değişmeyen özünü mü arıyoruz, yoksa kavramı gerçek dünyadaki kullanım biçimleriyle mi anlamalıyız?
Bu soru günümüzde de canlılığını korur.
Tanımlama Nesnel mi, Öznel mi?
Nesnel Tanımlama
Nesnel tanımlamada kişisel değerlendirmeden mümkün olduğunca uzak durulur.
Örneğin:
“Üçgen, üç kenarı ve üç köşesi bulunan geometrik şekildir.”
Burada kişisel beğeniye dayalı bir değerlendirme bulunmaz.
Öznel Tanımlama
Öznel tanımlamada kişinin kendi bakışı ve değerlendirmesi öne çıkabilir.
Örneğin:
“Dostluk, insanın kendisini yalnız hissetmesini engelleyen en değerli bağlardan biridir.”
Bu cümlede “en değerli” ifadesi kişisel bir değerlendirme içerir.
Dolayısıyla tanımlama her zaman tamamen tarafsız olmak zorunda değildir. Eğitim kaynaklarında da tanımların öznel veya nesnel olabileceği belirtilmektedir.
ayserisi.com
+1
Tanımlama ile Diğer Düşünceyi Geliştirme Yolları Arasındaki Fark
Tanımlama bazen diğer yöntemlerle karıştırılabilir.
Tanımlama ve Örneklendirme
Tanımlama “nedir?” sorusuna cevap verir.
Örneklendirme ise düşünceyi somutlaştırmak için örnek sunar.
“Spor, bedensel ve zihinsel gelişime katkı sağlayan düzenli fiziksel etkinliktir.”
Bu tanımlamadır.
“Futbol, yüzme, basketbol ve atletizm spor dallarına örnektir.”
Bu ise örneklendirmedir.
Tanımlama ve Karşılaştırma
Karşılaştırmada iki veya daha fazla şey arasındaki benzerlik ve farklılıklar ortaya çıkarılır.
“Roman, hikâyeye göre genellikle daha uzun ve ayrıntılı bir anlatı türüdür.”
Burada karşılaştırma vardır.
Fakat:
“Roman, olayları ve karakterleri geniş bir anlatı içinde ele alan edebî türdür.”
cümlesi tanımlamadır.
Tanımlama ve Tanık Gösterme
Bir düşünceyi desteklemek amacıyla güvenilir bir kişinin görüşünden yararlanmak tanık göstermedir.
Örneğin bir filozofun “adalet” hakkındaki görüşünü aktarmak, tek başına tanımlama değildir. Ancak filozofun görüşünden yararlanılarak kavramın ne olduğu açıklanıyorsa tanımlama ve tanık gösterme aynı metinde birlikte kullanılabilir.
Bu ayrım önemlidir çünkü düşünceyi geliştirme yolları birbirinden tamamen kopuk yöntemler değildir. İyi bir metin içinde birbirlerini destekleyebilirler.
Çağdaş Bir Sorun: Sosyal Medyada Kavramların Tanımı
Bugün “özgürlük” kelimesini düşünelim.
Bir sosyal medya kullanıcısı özgürlüğü istediğini söyleyebilir. Başka biri aynı özgürlüğün başkasına zarar verdiğini savunabilir.
Burada etik bir ikilem ortaya çıkar:
Özgürlük sınırsız olabilir mi?
Bir kişinin istediği her şeyi söyleme özgürlüğü, başka bir kişinin onuruna zarar verme hakkını da içerir mi?
Bu noktada tanımlama yalnızca Türkçe dersi sorusu olmaktan çıkar.
“Özgürlük nedir?” sorusuna vereceğimiz cevap, hangi davranışları doğru veya yanlış gördüğümüzü etkiler.
Aynı durum “hak”, “adalet”, “eşitlik” ve “mahremiyet” kavramları için de geçerlidir.
Örneğin yapay zekâ tarafından üretilen bir metnin yazarı kimdir?
Kullanıcı mı?
Yazılımı geliştiren şirket mi?
Modeli eğiten insanlar mı?
Yoksa burada “yazarlık” kavramını yeniden tanımlamak mı gerekir?
Güncel felsefi tartışmaların önemli bir bölümü tam da bu tür kavramların sınırlarını yeniden düşünmektedir.
Tanımlama Üzerine Küçük Bir Felsefi Model
Bir kavramı tanımlarken şu dört basamaklı modeli kullanabiliriz:
1. Kavramı Belirle
Önce neyi tanımladığımızı belirleriz.
“Adalet”
2. Temel Özellikleri Sor
Adaleti başka kavramlardan ayıran özellikler nelerdir?
3. Sınırları Araştır
Her eşit davranış adil midir?
4. Tanımı Sorgula
Verdiğimiz tanım her durumda geçerli midir?
İşte dördüncü aşama felsefi düşünmenin başladığı noktadır.
Çünkü düşünmek yalnızca bir cevap bulmak değildir. Bulduğumuz cevabın yeterli olup olmadığını da araştırmaktır.
7. Sınıf Düzeyinde Tanımlama Soruları Nasıl Çözülür?
Bir paragrafta tanımlama aranırken şu sorular sorulabilir:
“Bu nedir?” Testi
Cümlede bir kavramın ne olduğu açıklanıyor mu?
Cevap evetse tanımlama olma ihtimali yüksektir.
“Temel Özellik Veriliyor mu?” Testi
Tanımlanan varlığı diğerlerinden ayıran bir özellik bulunuyor mu?
Örneğin:
“Şiir, duygu ve düşüncelerin estetik bir dille anlatıldığı edebî türdür.”
Burada şiirin temel niteliği açıklanmaktadır.
“Sadece Örnek mi Verilmiş?” Testi
Cümle yalnızca örneklerden oluşuyorsa tanımlama olmayabilir.
“Futbol, tenis ve yüzme spor dallarındandır.”
Bu cümle sporun ne olduğunu tanımlamaz; örnekler verir.
Tanımlama Neden Aslında Bir Düşünme Eğitimi?
Bir kavramı tanımlamak, zihni düzenlemeyi öğretir.
Çünkü insan çoğu zaman kelimeleri bildiğini sanır fakat kelimenin anlamını açıklaması istendiğinde zorlanabilir.
“Mutluluk nedir?”
“Başarı nedir?”
“Cesaret nedir?”
“Bilgi nedir?”
“Arkadaşlık nedir?”
Bu soruların hiçbirine tek kelimelik cevap vermek kolay değildir.
Belki de bunun nedeni, hayatımızın önemli kavramlarının sözlüklerdeki karşılıklardan daha büyük olmasıdır.
Tanımlama bize bir kavramın sınırlarını çizmeyi öğretir. Felsefe ise o sınırların gerçekten doğru olup olmadığını sorgulamayı öğretir.
Bu ikisi bir araya geldiğinde ortaya güçlü bir düşünme alışkanlığı çıkar:
Önce kavramı açıkla, sonra kendi açıklamanı sorgula.
Sonuç: Bir Kavramı Tanımlamak Dünyayı Tanımlamak mıdır?
sınıf Türkçe dersinde düşünceyi geliştirme yollarından tanımlama, temel olarak bir kavramın, varlığın veya durumun ne olduğunu açıklama yöntemidir. “Bu nedir?” sorusuna cevap veren cümleler tanımlama açısından temel örneklerdir.
bursaodm.meb.gov.tr
+1
Fakat tanımlamanın ardındaki düşünsel derinlik bundan çok daha geniştir.
Etik bize “İyi nedir, doğru nedir, nasıl yaşamalıyız?” diye sorar.
Bilgi kuramı “Bildiklerimizi nereden biliyoruz?” sorusunu ortaya koyar.
Ontoloji ise “Varlık nedir ve gerçekten ne vardır?” sorusunun peşinden gider.
Sokrates’in kavramları sorgulayan yaklaşımı, Platon’un tanımlanabilir ve değişmeyen doğalara yönelik arayışı ve Aristoteles’in kavramları gerçek yaşam ve insanın iyi oluşuyla ilişkilendiren yaklaşımı, tanımlamanın neden felsefi açıdan önemli olduğunu gösterir.
Stanford Felsefe Ansiklopedisi
+2
Stanford Felsefe Ansiklopedisi
+2
Belki de insanın düşünsel yolculuğu, çok basit görünen bir soruyla başlar:
“Bu nedir?”
Fakat bu sorunun ardından başka sorular gelir:
Bir kavramı kim tanımlıyor?
Tanımımız neye dayanıyor?
Başka biri aynı şeyi farklı tanımlayabilir mi?
Tanımımız değişirse düşüncemiz de değişir mi?
Ve daha derinde, belki de en rahatsız edici soru şudur:
Dünyayı olduğu gibi mi tanımlıyoruz, yoksa dünyayı anlamlandırmak için kendi sınırlarımızı mı çiziyoruz?
Bir gün “adalet”, “özgürlük” veya “başarı” hakkında kesin bir tanım yaptığımızı düşündüğümüzde, o tanımın dışında bıraktığımız şeyleri de düşünmek gerekir. Çünkü bazen bir kavramın anlamı, yalnızca içine aldıklarıyla değil, dışarıda bıraktıklarıyla da görünür.
Belki gerçek düşünme, “Tanımlama nedir?” sorusunun cevabını öğrenmekle değil, “Benim tanımım neyi görünür, neyi görünmez kılıyor?” sorusunu sormaya başladığımız anda derinleşir.
Befo ekibi olarak 7. sınıf düşünceyi geliştirme yolları tanımlama nedir konusunda size net ve faydalı bir içerik sunmaya çalıştık.